آیینهای عاشورایی در حسینیه میرزای خورموج
محمد علی بیطرفان — خورموج مرکز شهرستان دشتی که در ۷۵ کیلومتری بندر بوشهر قرار دارد نیز دارای آیینها و آواهای مذهبی خاص است که اوج آن در ماه محرم متبلور میشود.
حسینیه میرزای خورموج از دیرباز میزبان خیل عاشقان امام حسین(ع) در شهر خورموج بوده و آیینهای مختلف محرم در این حسینیه برگزار شده است.
با آغاز محرم بیرقهای سیاه در سردرب خیمهها، تکیهها و خانهها برافراشته میشود و شهرستان دشتی که از دیرباز مردمانش عشق و ارادت ویژهای به اهلبیت(ع) داشتهاند با برنامههای خاص و منحصر به فردی به استقبال ماه محرم میروند.
دشتی خاستگاه بسیاری از آیینهای مذهبی استان بوشهر است و شروه، نوحههای پامنبری، بیتخوانی، لیلهخوانی، مراسم محرم و بسیاری دیگر از آواها و آیینها از شهرستان دشتی گسترش پیدا کرده است.
در این میان حسینیه میرزای خورموج به عنوان مرکز ثقل آیینی و مذهبی که نخستین حسینیه این شهر نیز هست جایگاه مهم و رفیعی در خورموج دارد و دارای تقدس ویژهای در میان اهالی است.
حسینیه میرزای خورموج در سال ۱۳۰۶ قمری توسط میرزا اسدالله مباشر دشتی فرزند ملا عبدالعلی از بزرگان طایفه میرزایان خورموج احداث شد.
میرزا اسدالله مسقطالراس پدرش روستای مغدان دشتی و معاصر با محمدخان دشتی بوده است، مشارالیه بعد از فوت پدر به عنوان برادر بزرگتر ریاست خانواده و بازماندگان طایفه را بر عهده میگیرد.
با توجه به روحیه دینی و عشق و ارادت او به خاندان پیغمبر (ص)، تصمیم میگیرد که مسجد و حسینیهای را در خورموج احداث کند و در سال ۱۲۰۶ هـق حسینیه را که زمینش نیز به خودش تعلق داشت بنا میکند.
ساخت حسینیه دو سال طول میکشد و معمار این حسینیه دقیقاً مشخص نیست اما حدس و گمان بر این است که معمار حسینیه میرزای خورموج میرزا فتح علی معمار شیرازی که معمار قلعه بوده است.
میرزا از این جهت که نمیخواسته در ثواب حسینیه و مسجد شریکی داشته باشد هر کسی را که کاری انجام میداده بدون مزد نمیگذاشته و اول صبح به کارگران ۱۰شی برابر با ۵۰ دینار دستمزد پرداخت میکرد.
حسینیه دارای سقفهای گنبدی شکل و از ایوانهای مختلفی برخوردار است، مصالح حسینیه سنگ و گچ چاری بوده که سنگ گچ را از کوه بیرم میآوردند و با هیزم وتنگ نخل سوزانده و سپس کوبیده و با شن مخلوط کرده و گچ میساختند، ستونهای حسینیه درونشان خالی است تا بر اثر انقباض و انبساط تعادل ایجاد شود و لطمهای به ستونها نخورد.
در ابتدا روشنایی حسینیه توسط فانوس تأمین میشده و سپس چراغ توری وچراغهای بلوری (لاله) روشنایی حسینیه را تأمین میکرده تا این که در سال ۱۳۴۵ برق میآید و در همان سالها نیز بلندگو در حسینیه نصب میشود، فرشهای حسینیه در ابتدا غالبا حصیر و مقداری هم نمد و قالیچه بوده وسپس زیلو خریداری میشود.
ایوانها نیز اوائل بدون درب بوده که توسط مرحوم سید عباس شهزاد یکی از بانیان حسینیه درب تختهای ساخته ونصب میشود، میرزا اسدالله پس از حسینیه، مسجد میرزا را دو سال بعد میسازد و غسالخانهای را نیز نزدیک حسینیه احداث میکند و در سال ۱۳۱۸ قمری فوت میکند.
با فوت میرزا اسدالله سید علی شاهجعفر بانی حسینیه میشود و به ترتیب فرزندان و نوادگان وی که به خاندان رکنی مشهورند بانی حسینیه میشوند.
میرزا اسدالله در منطقه دارای مستغلات و املاکی از جمله در منطقه خاییز اهرم و روستای کاردنه دشتی دارای زمینهای زراعتی و باغات خرما و مرکبات بوده که از درآمد و محصول آنها برای روضهخوانی و عزاداری در ماههای محرم و صفر در حسینیه میرزای خورموج مصرف میکرده است.
مراسم سوگواری امام حسین (ع) با شکوه خاصی در حسینیه برگزار میشده و روضهخوانی، سینهزنی و مراسم تعزیه و … با آیین خاصی اجرا میشده که البته بعضی از این رسوم و آیینها تا هنوز باقی است.
زائر احمد زایر حسن، سید باقر شاهجعفر، سید محمد مهدی و سید اسدالله جعفری، مرحوم سید احمد بهزادی، مرحوم سید مصطفی شاه کوچک روضه خوانان محلی این حسینیه بودهاند که پس از انقلاب غالباً روضهخوانان، روحانیون اعزامی از شهرهای دیگر و به ویژه قم بوده و هستند.
کتاب روضهالشهدا یا مقتلخوانی یکی از سنتهای رایج در منطقه دشتی بوده که هنوز در حسینیه میرزا اجرا میشود و از قدیم کسانی چون زائر محمد زائر قنبر، مرحوم میرزا محمود حامدی شاعر اهلبیت خورموجی، مرحوم ملا حسن محمدی و حاج ابراهیم محمدی کتابخوان حسینیه بودهاند.
کتاب روضه را کتابخوان در اول مراسم میخواند و برای آگهی مردم از روضهخوانی نیز ذاکران ذکر میگفتهاند، معمولاً ذکر پس از پایان نماز جماعت مغرب و عشا خوانده میشود که هنوز نیز این رسم رایج است.
نوحه پامنبری پیش از روضهخوانی و رفتن سخنران یا روضهخوان روی منبر اجرا میشود و گروهی دایرهای شکل میدهند و دو یا سه نفر نوحهخوان اصلی هستند و سایرین جواب میدهند، غالب نوحههای پامنبری را درایی ساخته است اما شیخ علی عاشوری متخلص به معکوس و شیخ حسین عاشوری و … نیز نوحههایی دارند.
در خورموج و در حسینیه میرزا در ابتدا سینهزنی متفاوت از اکنون بوده و مراسمی خاص این شهر اجرا میشده و مرحوم سید حسام رضوانی و حسن محمد عبدالله (حسو) نوحهخوانان اصلی بودهاند و محمد بحرالعین یکی دیگر از نوحهخوانان حسینیه در دهه ۴۰ سینهزنی و نوحههای بوشهری را جایگزین سینه و نوحههای سنتی خورموج میکند.
سینه محلی خورموج شکل واحد داشته و پای سینه زن تا نزدیک پیشانی بالا می آمده و “میر علمدار حسین بی سرافتاده ” یا “این سر پر ز خون بین کنار مصطفی و چون علی اکبر سوی میدان شد ” از نوحههای قدیمی بوده که تقریباً منسوخ شده است.
در حسینیه میرزا عصر عاشورا از همان سالهای اولیه تأسیس تا پیش از انقلاب تعزیه اجرا میشده و مرحوم شاه سیف و سید نعمت الله رکنی، مرحوم سید مرتضی و سید ضیا رضوانی، مرحوم سید اسدالله جعفری، مرحوم محمد و غلامعلی یزدانپناهی، مرحوم فخرالدین علایی، مرحوم میرزا احمد و هدایت الله خواجگانی، مرحوم شاه ابراهیم حسینی و خورشید پورسعید، سید حسین رضوانی و حاج محمد کازرونی برخی از کسانی بودهاند که در نقشهای مختلف تعزیه اجرا میکردند.
علمگردانی نیز یکی از دیگر آیینهای اجرا شده در محرم بوده که روز هشتم و نهم محرم علم منسوب به حضرت ابوالفضل در زمانی که خورموج جمعیت زیادی نداشته در تمام خانههای اهالی گردانده و دور علم نوحه میخواندند و سینه میزدند.
ولی با رشد جمعیت علم روز هشتم وارد حسینیه شده و در حسینیه علمگردانی صورت میگیرد، شب عاشورا عزادران تا صبح بیدارند و علاوه بر مراسمهای یادشده بیت و لیلهخوانی، گهواره جنبان علیاصغر که ویژه زنان است و مراسم صبحدم اجرا میشود.
در ایام محرم تا شب دهم هر شب اختصاص به یکی از شهدای کربلا دارد و ظهر روز عاشورا روضهخوان پس از آن که مصیبت شهادت امام حسین را میخواند از منبر پایین میآید و بر سر زنان ” ای ذوالجناح باوفا کو حسین من ” را میخواند و دیگران حلقههای سینهزنی را تشکیل میدهند.
شام غریبان نیز مراسم خاص خود را دارد هر چند نمای قدیمی حسینیه میرزا با افزایش بنا و تعمیرات جدید در حاشیه قرار گرفته است اما هنوز ستونها و سقف گنبدی آن پابرجاست و سنگها، خشتها و آجرهای آن بیش از نیم قرن است که ذکر امام حسین میگویند و میزبان قدمهای مشتاقان و دوستداران اباعبدالله هستند.
